You are here

Glossary

Efnafræðileg hugtök
Efni

Almennt notað yfir frumefni, efnasambönd og blöndur efnasambanda og frumefna.

Vegyipari termék

Egy vagy több vegyi anyagból vagy vegyületből álló termék. Funkcióját nagymértékben kémiai összetétele határozza meg.
Pl. ragasztók, festékek, tinták, fertőtlenítőszerek, biocid termékek, lágyítószerek, szilikon, tűzijátékok, kenőolajok stb.

Hlutir gerðir úr efnum

Hlutur sem fær sérstakt form, yfirborð eða hönnun við framleiðslu sem ákvarðar virkni hans í meira mæli en efnasamsetning hans.

Dæmi eru hjólbarðar, plasthúsgögn, rafeindatæki, vefnaður úr gerviefnatrefjum, kaðlar

Efnaafurð

Vara sem samanstendur af einu eða fleiri frumefnum eða efnasamböndum. Virkni þeirra er að miklu leyti ákvörðuð út frá efnasamsetningu þeirra.
Dæmi eru lím, málning, blek, sótthreinsiefni, sæfiefni, þjálniefni, kísill, flugeldar, smurolíur o.fl.

Efnasamband

Efnasamband sem samanstendur af tveim eða fleiri frumefnum.

Hættuleg efni

Flokkun hættulegra efna byggist á flokkum sem skilgreindir eru í reglugerðinni um flokkun, merkingu og umbúðir efna og efnablandna. Þessir flokkar eru meðal annars efnisleg hætta (sprengifimi, eldfimi, óstöðugleiki, o.fl.), heilbrigðisvá (allar hliðar skamm- og langtíma skaða á heilbrigði) og umhverfishætta (lagasvæði o.fl.).

Ryk

Svifagnir úr föstu efni eða blöndu í gasi (venjulega lofti).

Gufur

Hugtakið gufur á sérstaklega við fínar agnir af föstu efni sem sviflausn í lofti, verður oft til við uppgufun frá bráðnum efnum (t.d. logsuðu- eða gúmmígufur).

Gas

Gas á við efni sem: 
(i) við 50 °C er með gufuþrýsting upp á meira en 300 kPa (algilt); eða 
(ii) er algjörlega gaskenndur við 20 °C við staðlaðan þrýsting upp á 101,3 kPa;

Mynduð aðskotaefni í lofti - sjá: Mynduð efni
Mynduð efni - mynduð aðskotaefni í lofti

Efni og aðskotaefni í lofti geta orðið til við ferli á vinnustað, t.d. brennsluferli þar sem gufur, útblástur og reykur verður til og slípunar- og skurðarferli þar sem ryk verður til. Þessi efni og aðskotaefni í lofti geta verið hættuleg.

Hazardous substance - see ‘Dangerous substance’

Efni sem uppfyllir viðmið um eðlisræna hættu, heilbrigðishættu eða umhverfishættu, sem útskýrðar eru í kafla 2 til 5 af Viðauka I af CLP reglugerðinni, og flokkuð í tengslum við viðkomandi hættuflokka sem gefnir eru upp í Viðaukanum.

Flokkun hættulegra efna byggist á flokkum sem skilgreindir eru í reglugerðinni um flokkun, merkingu og pökkun. Þessir flokkar eru meðal annars eðlisræn hætta (sprengifim, eldfim, óstöðug o.s.frv.) heilbrigðishætta (allar hliðar á skamm- og langtíma heilbrigðishættu) og umhverfishætta (vatns
umhverfi o.s.frv.) 
 .

Vökvi

Vökvi þýðir efni eða blanda sem: 
(i) er með gufuþrýsting upp á 300 kPa (3 bör) við 50°C;
(ii) er ekki alveg loftkennt við 20°C og við staðalþrýsting upp á 101,3 kPa; og 
(iii) sem er með bræðslumark eða upphafs bræðslumark við 20°C eða minna við staðlaðan  þrýsing upp á 101,3 kPa;

Blanda

„Blanda“ merkir blanda eða lausn sem samanstendur af tveimur eða fleiri efnum.

Efni sem verða til við vinnslu

Mengunarefni geta myndast sem útblástur við hvers konar vinnslu sem leiðir til skaðlegra áhrifa á vinnustöðum, t.d. við brunaferli, vinnslu sem leiðir til eðlis- eða efnafræðilegs niðurbrots eða breytir upphafsefninu á annan hátt.

Fast efni

Fast þýðir efni eða blanda sem uppfyllir ekki skilgreiningar á vökva eða gasi (CLP)

Ástand efnis getur verið fast. Það einkennist af byggingarlegum ósveigjanleika og viðnámi gegn breytingum á formi eða rúmmáli.

Efni

„Efni“ þýðir frumefni og hlutar þess í frumástandi þess eða fengnir með hverskonar framleiðsluferli, þar með talið hverskonar viðbætur sem nauðsynlegar eru til að tryggja stöðugleika þess og hverskonar óhreinindi sem koma til af ferlinu sem notað er, en að undanskildum hverskonar leysi sem hægt er að skilja frá án þess að það hafi áhrif á stöðugleika efnisins eða breyti samsetningu þess; frumefni eða efnasamband tveggja eða fleiri frumefna.

Heilsuvernd og öryggi
Krabbameinsvaldandi

Krabbameinsvaldandi merkir efni eða blanda efna sem valda krabbameini eða auka gegnd þess.

Sprengifim

Sprengifimt efni eða blanda er fast eða fljótandi efni eða blanda efna sem getur eitt og sér valdið efnahvörfum sem framleiða gas sem er nógu heitt og með nógu miklum þrýstingi og nógu hratt til að valda skemmdum á umhverfi þess.

Váhrif

Váhrif lýsa því að efni sé fyrir hendi í umhverfi starfsmanns og geta annað hvort verið innönduð eða tekin upp í gegnum húð (einnig augu, eyru) eða með inntöku. 

Snerting lífveru við efnafræðilegan, geislunar-, eða áþreifanlegan áhrifavald. Váhrif eru mæld sem magn efnis sem tiltækt er til ísogs við skil lífverunnar (t.d. húð, lungu, magi).

Eldfimt

Reglugerð um flokkun, merkingu og pökkun greinir á milli eldfimra lofttegunda, vökva á úðaformi og fastra efna og notar mismunandi viðmið. Einfölduð skilgreining er að öll efni sem getur kviknað í og brunnið eða viðhaldið íkveikju og bruna annarra efna eru flokkuð sem eldfim.

Hætta

Hætta er hvað sem er sem hefur möguleika á að valda skaða. Hættur geta haft áhrif á fólk, eignir, ferla; þær geta valdið slysum, heilsutapi, tapi á framleiðslu, skemmdum á vélbúnaði o.s.frv. 

Inntaka

Inntaka mats, lyfja, vökva eða annarra efna inn í líkamann í gegnum munn. 

Innöndun

Innöndun lofts í öndunarveg og lungu

Ertandi, húð

Húðerting merkir framleiðslu á skemmdum á húð sem hægt er að snúa við eftir að efnið er borið á húð í allt að fjóra tíma.

Stökkbreytandi

Stökkbreyting þýðir varanlega breyting á magni eða byggingu erfðaefnis í frumu. Hugtakið „stökkbreyting“ á bæði við arfgengar genabreytingar sem gætu birst á svipfarseinkennastigi og undirliggjandi DNA-breytingar þegar þær eru þekktar (þ.m.t. sérstakar basaparabreytingar og litningayfirfærslur).

Eituráhrif á æxlun

Eituráhrif á æxlun er meðal annars skaðleg áhrif á æxlun og frjósemi hjá fullorðnum körlum og konum, auk eituráhrifa á þroska afkvæmis.

Áhætta

Starfstengt áhætta á við líkindi á og alvarleika líkamstjóns eða veikinda sem koma til vegna váhrifa frá áhættu. 

Næmar

Öndunarfæranæmir merkir efni sem leiðir til ofurnæmis öndunarvegs eftir innöndun efnisins.

Húðnæmir merkir efni sem leiðir til ofnæmisviðbragða eftir snertingu við húð.

næming

Öndunarfæranæmir merkir efni sem leiðir til ofurnæmis öndunarvegs eftir innöndun efnisins.

Húðnæmir merkir efni sem leiðir til ofnæmisviðbragða eftir snertingu við húð.

Eitrað (bráð)

Frá lagalegu sjónarhorni er efni (efni, blanda) bráðeitrað ef það uppfyllir þessi CLP viðmið:
bráð eituráhrif þýðir að þessi óhagstæðu áhrif komi fram eftir munnlega inntöku eða snertingu við húð af einum skammti af efninu eða blöndunni, eða marga skammta sem gefnir eru innan 24 tíma, eða innöndunarváhrif yfir fjórar klukkustundir.

Reglugerð um flokkun, merkingu og pökkun gerir greinarmun á eituráhrifum um munn, húð, og innöndun.

Eitrað (annað)

Váhrif frá hættulegum efnum getur leitt til skemmda á sértækum líffærum. Reglugerð um flokkun, merkingu og pökkun gerir greinarmun á skemmdum á sértækum líffærum vegna stakra váhrifa eða endurtekinna váhrifa.

Löggjöf
CAD

sjá: Tilskipunin um kemísk efni

Tilskipun um efni sem eru krabbameinsvaldandi og stökkbreytandi

Tilskipun 2004/37/EC (tilskipun um efni sem eru krabbameinsvaldandi og stökkbreytandi, CMD) 
frá 29. Apríl 2004 um verndun starfsfólks frá hættum sem tengjast váhrifum frá krabbameinsvaldandi eða stökkbreytandi efnum á vinnustaðnum

Tilskipunin um kemísk efni

Tilskipun 98/24/EC (Tilskipun um hvarfmiðla, CAD)
frá 7. apríl 1998 varðandi verndun heilbrigðis og öryggis starfsfólk frá hættunum sem tengjast hvarfmiðlum á vinnustað

Flokkun, merking og pökkun plús styttingin CLP

Reglugerð (EB) nr 1272/2008 (CLP reglugerðin)
frá Evrópuþinginu og ráðinu frá 16. desember 2008 varðandi flokkun, merkingu og pökkun efna og efnablanda, sem breytti og kom í stað tilskipanna 67/548/EEC og 1999/45/EC, og breytti reglugerð (EB) nr. 1907/2006

CLP

sjá: Flokkun, merking og pökkun

CMD

Sjá tilskipun um efni sem eru krabbameinsvaldandi og stökkbreytandi

HSK

sjá: Hnattsamræmt kerfi 

Hnattsamræmt kerfi

Um HSK

Útsetningsmörk á vinnustöðum

Tilskipun 2009/161/EU - leiðbeinandi viðmiðunarmörk fyrir váhrif í starfi

OEL

sjá: Útsetningsmörk á vinnustöðum 

REACH

Sjá:  Skráning, Mat, Leyfisveiting og Takmörkun á kemískum efnum (REACH)

Skráning, mat, leyfisveiting og takmörkun á kemískum efnum

Reglugerð (EC) nr. 1907/2006 (REACH reglugerðin)
frá 18. desember 2006, varðandi skráningu, mat, leyfisveitingar og takmarkanir á efnum (REACH) og stofnsetningu Efnastofnunar Evrópu

Öryggisgagnablöð

Reglugerð (EC) nr. 1907/2006 REACH

SDS

Sjá: Öryggisgagnablöð

Mælingar og ferli
Varnarráðstafanir – sjá: Ráðstafanir

Allar ráðstafanir sem miða að því að draga úr framleiðslu hættulegra efna og hættu á váhrifum.

Hættumerki

Hættumerki merkir grafíska samsetningu sem inniheldur merki auk grafískra þátta, svo sem ramma, bakgrunnmynsturs eða litar sem er ætlað að gefa til kynna sérstakar upplýsingar um hættuna sem um ræðir;

Hættusetning

Hættusetning merkir setning sem er tengt hættuflokki og undirflokki sem lýsir eðli hættunnar sem stafar af hættulegu efni eða blöndu, þ.m.t. þar sem það á við stigi hættu.

Mælingar á aðskotaefnum í lofti

Mæling á þéttni aðskotaefna í lofti á vinnustað. Ráðstafanir geta verið notaðar til að mæla váhrif á starfsfólk eða til að rannsaka þéttni aðskotaefna í lofti á vinnustaðnum, t.d. leka, einangrun á uppruna aukaefna í lofti og mati á skilvirkni staðbundins útblásturs sem undirstaða ákvarðana um hvaða ráðstafanna ætti að grípa til. Mismunandi gerðir mælingarbúnaðs eru tiltækar, eftir því hvaða efni er verið að mæla. 

Mæling á váhrifum

Tæknilegar mælingar váhrifa frá hættulegum efnum á starfsmenn með notkun efna/efnaflokka sértækum aðferðum og áhöldum. Mest notaðar eru mælingar á magni í lofti vinnustaðar - varanlegt eða í ákveðnum tilvikum, - og mælingar á hættulegum efnum eða lífefnum þeirra í lífsýnum (t.d. blóði eða þvagi) þeirra starfsmanna sem fyrir váhrifum verða.

Ráðstafanir - öryggisráðstafanir

Allar ráðstafanir sem miðað að því að auka öryggi og heilbrigði. Ráðstafanir gætu annað hvort dregið úr framleiðslu hættulegra efna eða dregið úr hætti á váhrifum. 

Skipulagsráðstafanir

Allar ráðstafanir sem miða að því að draga úr váhrifum vegna hættulegra efna með skipulagningu, (t.d. dregið úr fjölda starfsmanna á svæðum þar sem váhrifa gætir)

Persónuhlífar

PPE merkir:

(a) búnaður sem er hannaður og framleiddur til að vera íklæddur eða haldið á af manneskju til verndar gegn einum eða fleiri áhættum gegn heilbrigði eða öryggi manneskjunnar;

(b) víxlanlegir hlutar fyrir búnað sem vísað er til í atriði (a) sem eru nauðsynlegir fyrir verndareiginleika hans;

(c) tengikerfi fyrir búnað sem vísað er til í atriði (a) sem manneskja heldur hvorki á né er íklædd, sem er hönnuð til að tengja búnaðinn við ytra tæki eða við öruggan tengipunkt, sem er ekki hannað til að vera varanlega fast og sem þarf ekki að festa fyrir notkun;

Áhættumat

Markmið áhættumats á vinnustað er að verja öryggi starfsfólks. Áhættumat felur í sér að einangra hættur, meta alvarleika hættunnar og ákveða hvort að grípa þurfi til aðgerða til að draga úr hættunni.
Í samræmi við heilbrigðis- og öryggislög þarf allt starfsfólk að gera regluleg áhættumöt.

Öryggisgagnablöð (SDS)

SDS gefa upplýsingar um eiginleika efnavöru, hættur sem fylgja henni og leiðbeiningar fyrir meðhöndlun, förgun og flutning, fyrstu hjálp, slökkvistarf og öryggisráðstafanir til að draga úr váhrifum. Upplýsingarnar í SDS eru nauðsynlegar til að skilja hættuna og vita hvernig á að meðhöndla efnavöruna á öruggan hátt.

Útskipting

Hættulegu efni eða efnavöru eða ferli sem myndar hættuleg efni skipt út fyrir annað sem er ekki jafn hættulegt.

Tæknilegar ráðstafanir

Allar ráðstafanir sem miða að því að draga úr váhrifum vegna hættulegra efna með notkun tæknilegs búnaðar