You are here

Glossary

Terminy chemiczne
Chemiczna

Powszechnie stosowana nazwa pierwiastków chemicznych, związków chemicznych i mieszanin związków chemicznych i pierwiastków chemicznych.

Czynnik chemiczny

Termin ten jest stosowany w podstawowych aktach ustawodawczych dotyczących BHP: 

"środek chemiczny" oznacza każdy pierwiastek lub związek chemiczny, samodzielny lub z domieszkami, w stanie naturalnym lub w formie jakiej jest produkowany, używany lub uwalniany, również pod postacią odpadów, w wyniku jakiejkolwiek pracy, niezależnie od tego, czy jest produkowany celowo oraz czy jest wprowadzany na rynek lub też nie;

 

Wyrób chemiczny

Przedmiot, który podczas produkcji otrzymuje określony kształt, powierzchnię lub wygląd zewnętrzny, co decyduje o jego funkcji w stopniu większym niż jego skład chemiczny.

Typowymi przykładami są opony, meble z tworzyw sztucznych, urządzenia elektroniczne, materiały włókiennicze z włókien chemicznych, kable

Produkt chemiczny

Produkt składający się z jednej(-go) lub większej liczby substancji chemicznej lub związków chemicznych. Działanie produktu chemicznego jest w dużym stopniu uzależnione od jego składu chemicznego.
Typowymi przykładami są kleje, farby, tusze, środki dezynfekujące, produkty biobójcze, plastyfikatory, silikon, fajerwerki, oleje smarne itp.

Związek chemiczny

Związek chemiczny składający się z co najmniej dwóch pierwiastków chemicznych.

Substancja niebezpieczna (zob. też „substancja stwarzająca zagrożenie”)

Podstawą klasyfikacji substancji niebezpiecznych są kategorie określone w dyrektywie CLP. Do kategorii tych należą zagrożenia wynikające z ich właściwości fizycznych (materiały wybuchowe, substancje łatwopalne, substancje nietrwałe itp.), zagrożenia dla zdrowia (wszystkie aspekty krótkotrwałego i długotrwałego uszczerbku na zdrowiu) oraz zagrożenia dla środowiska (np. środowiska wodnego itp.).

Pył

Cząsteczki stałe substancji lub mieszaniny zawieszone w gazie (zwykle w powietrzu).

Opary

Pojęcie oparów odnosi się w szczególności do zawiesiny drobnych cząsteczek stałych w powietrzu, która często powstaje w wyniku ulatniania się cząsteczek z topionych substancji (np. opary spawalnicze lub z topienia gumy).

Gaz

Gaz oznacza substancję, która 
(i) ma prężność pary powyżej 300 kPa (absolutną) w temperaturze 50°C; lub 
(ii) jest w stanie gazowym w temperaturze 20°C i przy ciśnieniu normalnym 101,3 kPa.

Wytworzone zanieczyszczenia powietrza – zob.: Substancje wytworzone
Substancje wytworzone – wytworzone zanieczyszczenia powietrza

Substancje i zanieczyszczenia powietrza mogą powstawać na skutek procesów przeprowadzanych w miejscach pracy, np. w procesach spalaniach, podczas których emitowane są opary, spaliny i dym, oraz w procesach rozdrabniania i cięcia, podczas których emitowany jest pył. Te wytworzone substancje i zanieczyszczenia powietrza mogą być niebezpieczne.

Substancja stwarzająca zagrożenie – zob. „Substancja niebezpieczna”

Substancja spełniająca kryteria dotyczące zagrożeń wynikających z właściwości fizycznych, zagrożeń dla zdrowia lub środowiska określone w częściach 2–5 załącznika I rozporządzenia CLP oraz zaklasyfikowana według odpowiednich klas zagrożenia przewidzianych w tym załączniku.

Klasyfikacja substancji niebezpiecznych opiera się na kategoriach określonych w dyrektywie CLP. Kategorie te obejmują zagrożenia wynikające z właściwości fizycznych (materiały wybuchowe, łatwopalne, niestabilne itd.), zagrożenia dla zdrowia (wszystkie aspekty krótko- i długoterminowych uszczerbków na zdrowiu) i zagrożenia dla środowiska (środowisko
wodne itd.). 
Często nazwy „substancja stwarzająca zagrożenie” i „substancja niebezpieczna” uważa się za synonimy. Nie ma między nimi wyraźnego rozróżnienia, a znaczenie mają preferencje językowe.

Substancja w stanie ciekłym

Substancja w stanie ciekłym oznacza substancję lub mieszaninę, która: 
(i) w temperaturze 50°C ma prężność pary nie wyższą niż 300 kPa (3 bary);
(ii ) nie przechodzi całkowicie w stan gazowy w temperaturze 20°C i przy ciśnieniu normalnym 101,3 kPa oraz 
(iii) której temperatura topnienia lub początek temperatury topnienia wynosi 20°C lub poniżej przy ciśnieniu normalnym 101,3 kPa;

Mieszanina

„Mieszanina” oznacza mieszaninę lub roztwór składające się z dwóch lub większej liczby substancji.

Zanieczyszczenia pochodzące z procesów

Zanieczyszczenia pochodzące z procesów mogą mieć postać emisji z dowolnego rodzaju procesów związanych z narażeniem w miejscach pracy, np. procesów spalania, procesów fizycznego lub chemicznego rozkładu lub innego przekształcania materiału wyjściowego.

Substancja w stanie stałym

Substancja w stanie stałym oznacza substancję lub mieszaninę, która nie spełnia kryteriów definicji substancji w stanie ciekłym lub substancji w stanie gazowym (CLP)

Substancja w stanie stałym określa stan materii. Charakteryzuje się sztywnością strukturalną i wytrzymałością na zmiany kształtu i objętości.

Substancja

„Substancja” oznacza pierwiastek chemiczny i jego związki w stanie, w jakim występują w przyrodzie lub zostają uzyskane za pomocą procesu produkcyjnego, z wszystkimi dodatkami wymaganymi do zachowania ich trwałości oraz wszystkimi zanieczyszczeniami powstałymi w wyniku zastosowanego procesu, wyłączając rozpuszczalniki, które można oddzielić bez wpływu na stabilność i skład substancji; pierwiastek chemiczny lub związek chemiczny co najmniej dwóch pierwiastków chemicznych.

Zdrowie i bezpieczeństwo
Substancja rakotwórcza

Substancja rakotwórcza to substancja lub mieszanina substancji powodujących powstanie raka lub zwiększających częstotliwość jego występowania.

Materiał wybuchowy

Substancja lub mieszanina wybuchowa jest to substancja stała lub ciekła, bądź mieszanina substancji, która sama w sobie, w wyniku reakcji chemicznej, może wydzielać gaz o takiej temperaturze i ciśnieniu i z taką szybkością, że może powodować zniszczenia w otoczeniu.

Narażenie

Narażenie określa sytuację obecności w środowisku pracownika substancji, która może być wdychana, przyjmowana przez kontakt ze skórą (również oczy, uszy) lub poprzez spożycie. 

Kontakt organizmu z czynnikiem chemicznym, radiologicznym lub fizycznym. Narażenie jest określane ilościowo jako ilość środka dostępnego w granicach wymiany organizmu (np. skóra, płuca, jelita) i dostępnego do absorpcji.

Substancja łatwopalna

W rozporządzeniu CLP rozróżnia się łatwopalne gazy, aerozole, ciecze i substancje stałe, i stosuje się do nich różne kryteria. Uproszczona definicja obejmuje substancje zapalające lub palące się bądź służące zapalaniu lub spalaniu innych materiałów, sklasyfikowane jako substancje łatwopalne.

Zagrożenie

Zagrożeniem może być wszystko, co potencjalnie może wyrządzić szkodę. Zagrożenia mogą dotyczyć ludzi, mienia i procesów, mogą one prowadzić do wypadków i jednocześnie do zdrowia, do utraty wydajności, do uszkodzenia maszyn itp. 

Spożycie

Doustne przyjmowanie żywności, leków, płynów lub innych substancji. 

Wdychanie

Wciąganie powietrza do dróg oddechowych i płuc.

Substancje działające drażniąco na skórę

Działanie drażniące na skórę to powodowanie odwracalnego uszkodzenia skóry w wyniku naniesienia na skórę badanej substancji na okres do 4 godzin.

Substancja mutagenna

Mutacja oznacza trwałą zmianę w ilości lub strukturze materiału genetycznego w komórce. Pojęcie „mutacja” odnosi się zarówno do dziedzicznych zmian genetycznych, które mogą się objawiać na poziomie fenotypu jak i do podstawowych modyfikacji DNA, jeśli są znane (w tym specyficzne zmiany par zasad i translokacje chromosomowe).

Działanie szkodliwe na rozrodczość

Działanie szkodliwe na rozrodczość obejmuje niekorzystny wpływ na funkcje rozrodcze i płodność u dorosłych osobników płci męskiej i żeńskiej oraz toksyczność rozwojową u potomstwa.

Ryzyko

Ryzyko zawodowe odnosi się do prawdopodobieństwa wystąpienia i skali urazu lub choroby, które występują na skutek narażenia na zagrożenie. 

Substancje działające uczulająco

Substancja działająca uczulająco na drogi oddechowe jest to substancja, która indukuje nadwrażliwość układu oddechowego w następstwie jej wdychania.

Substancja działająca uczulająco na skórę jest to substancja, która wywołuje reakcję alergiczną w następstwie kontaktu ze skórą.

Właściwości uczulające

Substancja działająca uczulająco na drogi oddechowe jest to substancja, która indukuje nadwrażliwość układu oddechowego w następstwie jej wdychania.

Substancja działająca uczulająco na skórę jest to substancja, która wywołuje reakcję alergiczną w następstwie kontaktu ze skórą.

Toksyczność (ostra)

Z prawnego punktu widzenia produkt chemiczny (substancja, mieszanina) jest produktem o ostrej toksyczności, jeżeli spełnia następujące kryteria CLP:
Toksyczność ostra oznacza niekorzystne skutki występujące po podaniu drogą pokarmową lub po naniesieniu na skórę jednej dawki substancji bądź mieszaniny, lub też kilku dawek w przeciągu 24 godzin, lub po narażeniu inhalacyjnym trwającym 4 godziny.

W rozporządzeniu CLP rozróżnia się toksyczność spowodowaną drogą pokarmową, po naniesieniu na skórę i przez drogi oddechowe.

Toksyczność (inne aspekty)

Narażenie na substancje niebezpieczne może prowadzić do uszkodzenia poszczególnych narządów. W rozporządzeniu CLP rozróżnia się uszkodzenia poszczególnych narządów spowodowane jednorazowym narażeniem lub powtarzanym narażeniem.

Przepisy prawne
CAD

zob.: Dyrektywa w sprawie środków chemicznych

Dyrektywa w sprawie czynników rakotwórczych i mutagenów

Dyrektywa 2004/37/WE (dyrektywa w sprawie substancji rakotwórczych i mutagenów)  
z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie ochrony pracowników przed zagrożeniem związanym z narażeniem na działanie czynników rakotwórczych lub mutagennych w miejscu pracy

Dyrektywa w sprawie środków chemicznych

Dyrektywa 98/24/WE (dyrektywa w sprawie środków chemicznych, CAD)
z dnia 7 kwietnia 1998 r. w sprawie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników przed ryzykiem związanym ze środkami chemicznymi w miejscu pracy (czternasta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG)

Klasyfikacja, oznakowanie i opakowanie, wraz ze skrótem CLP

Rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (rozporządzenie CLP)
Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniające i uchylające dyrektywy 67/548/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1907/2006

CLP

zob.: Klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie

CMD

zob. dyrektywa w sprawie czynników rakotwórczych i mutagenów

GHS

zob.: Globalny Zharmonizowany System 

Globalny Zharmonizowany System

Informacje o GHS

Dopuszczalna wartość narażenia zawodowego

Dyrektywa 2009/161/UE – wskaźnikowe wartości narażenia zawodowego

OEL

zob.: Dopuszczalna wartość narażenia zawodowego 

REACH

zob.:  Rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów

Rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów

Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (rozporządzenie REACH)
z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH) i utworzenia Europejskiej Agencji Chemikaliów

Karta charakterystyki

Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 – REACH

SDS

zob.: Karta charakterystyki

Środki i procedury
Środki kontroli – zob.: Środki

Wszelkie środki mające na celu ograniczenie powstawania substancji niebezpiecznych i ryzyka narażenia.

Piktogramy określające rodzaj zagrożenia

Piktogram określający rodzaj zagrożenia oznacza układ graficzny zawierający znak i inne elementy graficzne, takie jak: obwódka, wzór lub kolor tła, których zadaniem jest przekazanie konkretnych informacji o danym zagrożeniu.

Zwrot określający zagrożenie

Zwrot określający zagrożenie oznacza zwrot przypisany klasie i kategorii zagrożenia opisujący rodzaj zagrożeń wywoływanych przez substancję lub mieszaninę stwarzającą zagrożenie, w tym, w odpowiednich przypadkach, stopień zagrożenia.

Pomiar zanieczyszczeń powietrza

Pomiar stężenia substancji zanieczyszczających powietrze w miejscu pracy. Pomiar można stosować w celu zmierzenia narażenia pracowników lub zbadania stężenia substancji zanieczyszczających powietrze w miejscu pracy, np. wycieków, identyfikacji źródeł emitujących zanieczyszczenia powietrza oraz oceny skuteczności miejscowej wentylacji jako podstawy decyzji dotyczących środków, jakie należy podjąć. W zależności od rodzaju substancji, w odniesieniu do której przeprowadza się pomiar, dostępne są różne rodzaje urządzeń pomiarowych. 

Pomiar narażenia

Techniczny pomiar narażenia pracowników na substancje niebezpieczne przy użyciu konkretnych metod i przyrządów pomiarowych charakterystycznych dla danej substancji/grupy substancji. Najczęściej stosuje się pomiar stałych i jednorazowych stężeń substancji w powietrzu w miejscach pracy oraz substancji niebezpiecznych lub ich metabolitów w substancjach biologicznych (np. krwi lub moczu) narażonych pracowników.

Środki – środki kontroli

Wszystkie środki mające na celu zwiększenie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Środki mogą zmniejszać ilość wytwarzanych substancji niebezpiecznych lub zmniejszać ryzyko narażenia. 

Środki organizacyjne

Wszelkie środki mające na celu zmniejszenie narażenia na substancje niebezpieczne poprzez rozwiązania organizacyjne (np. zmniejszenie liczby pracowników w obszarach narażonych na zagrożenie).

Środki ochrony indywidualnej, wraz ze skrótem ŚOI

Środki ochrony indywidualnej oznaczają:

a) środki zaprojektowane i wyprodukowane do noszenia lub trzymania przez osobę w celu ochrony przed jednym lub większą liczbą zagrożeń dla zdrowia lub bezpieczeństwa tej osoby;

b) wymienialne elementy składowe środków, o których mowa w lit. a), mające zasadnicze znaczenie dla ich funkcji ochronnej;

c) systemy przyłączy do środków, o których mowa w lit. a), które nie są noszone ani trzymane przez osobę, są zaprojektowane do łączenia tych środków z urządzeniem zewnętrznym lub ze stabilnym punktem kotwiczącym, nie są przeznaczone do trwałego przymocowania i nie wymagają przeprowadzenia prac montażowych przed użyciem;

Ocena ryzyka

Głównym celem oceny ryzyka w miejscu pracy jest ochrona zdrowia i bezpieczeństwa pracowników. Ocena ryzyka obejmuje identyfikację zagrożeń, ocenę stopnia zagrożenia i podjęcie decyzji, czy konieczne są działania w celu zmniejszenia ryzyka.
Zgodnie z przepisami dotyczącymi BHP wszyscy pracodawcy muszą przeprowadzać regularną ocenę ryzyka.

Karty charakterystyki (SDS)

Karta charakterystyki (SDS) zawiera informacje na temat właściwości produktu chemicznego, zagrożeń, które może powodować, oraz instrukcje postępowania z tym produktem, jego usuwania i transportu, pierwszej pomocy oraz działań w zakresie ochrony przeciwpożarowej i bezpieczeństwa w celu zmniejszenia narażenia. Informacje zawarte w SDS są potrzebne do zrozumienia zagrożeń i zdobycia wiedzy na temat tego, w jaki sposób bezpiecznie postępować z produktem chemicznym.

Zastąpienie

Zastąpienie substancji niebezpiecznej, produktu chemicznego lub procesu skutkującego powstaniem substancji niebezpiecznych mniej niebezpiecznym rozwiązaniem.

Środki techniczne

Wszelkie środki mające na celu zmniejszenie narażenia na substancje niebezpieczne przy użyciu urządzeń technicznych.